DİJİTAL HUKUKUN DÖNÜŞÜM PLANI: KVKK UYUMU VE AB YAPAY ZEKÂ TÜZÜĞÜ (AI ACT) ENTEGRASYONU (2026 EŞİĞİ)

Yazan: Gülpembe gez

A. Uluslararası Uyum Baskısı ve Türkiye'nin 2026 Dijital Regülasyon Hedefi

Türkiye, küresel dijital ekonomiye entegre olabilmek için Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nu (KVKK) Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) standartlarına uyumlu hale getirmeyi ve hızla yürürlüğe giren AB Yapay Zekâ Tüzüğü’nü (AI Act) yasal çerçevesine entegre etmeyi hedeflemektedir. 2026 yılı, bu zorunlu dönüşüm süreçlerinin kritik eşiğidir.

1. KVKK/GDPR Uyumunun Kritik Eşiği (2026)

Türkiye’nin GDPR uyum sürecini 2026 yılında tamamlaması hedeflenmektedir. Bu uyum, özellikle sınır ötesi veri transferlerinin uluslararası güvenilirliğini sağlamak ve Türk işletmelerinin AB ülkeleriyle ticari ilişkilerinde veri transferi kaynaklı yasal engellerle karşılaşmasını önlemek açısından hayati öneme sahiptir. Türkiye'nin dijital dönüşüm stratejisinde bu geçiş süreci, işletmelerin uluslararası veri güvenliği standartlarına ulaşmasını amaçlamaktadır.

2. AB Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act) ve Türk Aktörler Üzerindeki Zorlayıcı Etkisi

Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü, 01.08.2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu Tüzük, AB üye devletlerinde ek bir ulusal düzenlemeye gerek kalmaksızın öngörülen takvime göre uygulanmaya başlayacaktır. AB'nin Türkiye için büyük bir ekonomik alan teşkil etmesi göz önüne alındığında, bu Tüzük hükümlerine uyum, Türk aktörler üzerinde zorunlu bir etki yaratmaktadır.

Özellikle dikkat edilmesi gereken takvim, Tüzük Ek III’te yer alan yüksek riskli sistemlere getirilen yükümlülüklerin 02.08.2026 tarihinde (yürürlüğe girdikten 24 ay sonra) başlayacak olmasıdır. Finans, sağlık, insan kaynakları yönetimi ve kritik altyapı sektörlerinde YZ kullanan veya bu sistemleri AB pazarına sunan Türk şirketlerinin bu tarihe kadar hazırlıklarını tamamlamaları gerekmektedir. YZ alanındaki ilk kapsamlı hukuki düzenleme olan AI Act, uluslararası gelişmeleri önemli ölçüde etkilemektedir.

Türkiye’de yapay zekâ düzenlemelerine ilişkin çalışmalar, 2021 yılında Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi (2021-2025) ile başlatılmıştır. Ancak 2026 hedefine ulaşmak, sadece stratejik belgelerle değil, bağlayıcı bir Yapay Zekâ Kanunu ile mümkündür. 2026’da yürürlüğe girecek yüksek riskli sistem yükümlülükleri öncesinde yerel hukuki altyapının hızla oluşturulması, Türk teknoloji ve hizmet ihracatçılarının rekabet gücünü korumak için zorunludur.

Bu dijital dönüşüm, sadece veri gizliliğini (KVKK/GDPR) değil, aynı zamanda algoritmanın kendisini (YZ Tüzüğü) regüle etmeyi kapsamaktadır. KVKK, hangi verilerin işlenebileceğini düzenlerken, YZ Tüzüğü nasıl işleneceğini, algoritmik şeffaflığı ve risk yönetimini zorunlu kılmaktadır. Bu iki mevzuatın ayrılmaz entegrasyonu, yasa koyucunun önündeki en önemli meydan okumayı oluşturmaktadır.

B. Yapay Zekâ Odaklı Veri İşlemenin KVKK Mevzuatını Zorlaması

Yapay zekâ teknolojilerinin hızla gelişmesi, mevcut Kişisel Verilerin Korunması Kanunu hükümlerini zorlamaktadır. YZ, özellikle biyometrik ve genetik veriler gibi en hassas özel nitelikli kişisel veri türleriyle etkileşime girmektedir.

1. Özel Nitelikli Verilerde Artan Risk Profili

YZ’nin getirdiği karmaşık ve dinamik veri akışı, bireylerin temel hak ve özgürlükleri, özellikle de mahremiyet hakları açısından yeni ve ciddi riskler ortaya çıkarmaktadır. Mevcut KVKK düzenlemeleri, genellikle geleneksel ve öngörülebilir veri işleme yöntemlerine göre tasarlanmıştır. YZ teknolojilerinin kullandığı derin öğrenme, makine öğrenmesi ve otomatik profil oluşturma teknikleri ise veri işleme faaliyetinin kapsamını genişletmekte ve mevcut mevzuatı zorlamaktadır.

Örneğin, YZ sistemlerinin biyometrik veya genetik verileri işlemesi, sadece KVKK kapsamındaki sıkı kuralları değil, aynı zamanda Anayasa’nın Maddi ve Manevi Varlığı Koruma Hakkı’nı (AY m. 17) ihlal etme potansiyeli taşır. Bir YZ sisteminin, bireyin rızası veya tam bilgisi olmaksızın hassas sağlık bilgileri veya genetik eğilimleri hakkında çıkarımlar yapması, bireyin kimliğine ve özerkliğine yönelik ciddi bir müdahale teşkil eder. Bu, Türk hukukunda YZ kullanımı için etik ve anayasal temelli bir çerçeve oluşturulmasını gerektirmektedir.

2. Algoritmik Sorumluluk ve Şeffaflık Gereksinimi

Yapay zekâ sistemlerinin karar alma süreçlerinin şeffaflık eksikliği ("kara kutu" sorunu), hukuki hesap verebilirliği geleneksel yöntemlerle neredeyse imkânsız kılmaktadır. AB Yapay Zekâ Tüzüğü'nün temel hedefi de bu şeffaflığı zorunlu kılmaktır.

Türk hukuk sisteminin, AB Tüzüğü’ne uyum sağlamak adına "YZ modeli", "YZ sistemi", "YZ sağlayıcısı" ve "yüksek riskli YZ" gibi uluslararası hukuka özgü yeni kavramları tanımlaması ve bunlar için ayrı bir sorumluluk rejimi oluşturması gerekmektedir. YZ sistemlerinin denetimi, artık yalnızca veri işleme esaslarına (KVKK) odaklanmakla kalmamalı, aynı zamanda algoritmanın tasarımına, eğitim verisine ve risk yönetimi süreçlerine (AI Act) odaklanmalıdır. Bu, Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun denetim yetkisinin sadece hukuki değil, teknik ve etik alanları da kapsayacak şekilde genişletilmesini zorunlu kılmaktadır.

C. Hukuk Mesleği ve Eğitimine YZ'nin Etkisi: E-Hukuk ve Etik Tartışmalar

Yapay zekâ, hukuk alanında otomatik belge hazırlama, veri analizi ve akıllı sözleşmeler gibi uygulamalarla devrim yaratmaktadır. Bu araçlar, hukuk süreçlerini daha verimli hale getirerek yenilikçi uygulamaların önünü açacaktır. Akıllı sözleşmelerin sunduğu güvenli, hızlı ve maliyet etkin işlemler, ticari hayatı dönüştürmektedir.

Ancak hukuk camiası, bu araçların etik çerçevede nasıl yönetileceği konusunda tartışmalar yürütmektedir. YZ tarafından üretilen akıllı sözleşmelerin hukuki geçerliliği ve temerrüt gibi durumlarda yorumsal zorlukları, geleneksel hukuk normlarıyla nasıl bağdaştırılacağı temel bir sorudur. Bu gelişmeler aynı zamanda hukuk eğitimini de etkilemekte; öğrencilere veri analizi ve simülasyonlar sunarak eğitimi daha dinamik ve verimli hale getirmektedir. Geleceğin hukuk profesyonellerinin bu yeni dünyaya adaptasyonu kaçınılmaz bir gereklilik haline gelmiştir.

KAYNAKÇA:

Gülpembe gez
Sonraki

ANAYASA MAHKEMESİ İÇTİHADINDA DEVRİM: MÜLKİYET HAKKI VE KANUNİ FAİZİN İPTALİ (E. 2024/24, K. 2025/164)